Val kipləşdiricisi nədir?
Məlum olduğu kimi, val kipləşdiricisi mərkəzdənqaçma nasoslarının əsas elementlərindən biridir. Maqnit muftalı (kipləşdiricisiz) nasoslar istisna olmaqla, bütün mərkəzdənqaçma nasoslarında onun istifadəsi məcburidir. Bu yazımızda kipləşdiricilərin növlərini və iş mexanizmini sizinlə bölüşməyə çalışacağıq.
Kipləşdiricinin mərkəzdənqaçma nasosunda əsas vəzifəsi nasosdakı yaş və quru zonalar arasında sızdırmazlığı təmin etməkdir. Yaş zona mayenin təzyiq altına alındığı və mexaniki enerjinin hidravlik enerjiyə çevrildiyi nasos korpusu tərəfidir. Quru zona isə yaş zonadan kənarda qalan val, podşipniklər və mühərrik tərəfidir.
Kipləşdiricinin funksiyasını və iş prinsipini daha yaxşı anlamaq üçün qısaca mərkəzdənqaçma nasosunun iş prinsipinə toxunmaq faydalı olar.
Əvvəlcə quru zonada yerləşən mühərrik şəbəkədən enerji alaraq elektrik enerjisini mexaniki enerjiyə çevirir və mufta vasitəsilə bu enerjini nasosun valına ötürür. Valın bir ucu mufta tərəfinə, yəni quru zonaya, digər ucu isə yaş zona adlandırdığımız nasos korpusundakı çarxa bağlıdır. Bu sayədə val korpusun içindəki çarxı fırladır. Çarx da pərləri sayəsində mayeni təzyiq altına alaraq mexaniki enerjini hidravlik enerjiyə çevirir.
Bu iş mexanizminə baxdıqda sızdırmazlıqla bağlı əsas problem valın bir hissəsinin quru, digər hissəsinin isə (nasos korpusunda açıqlıq yaradaraq) yaş zonada yerləşməsindən və eyni zamanda valın hərəkətli, yəni fırlanan element olmasından irəli gəlir. Korpusdan xaricə maye sızmasının qarşısını almaq üçün iki fərqli həll yolu təklif edə bilərik. Birinci həll nasos çarxını mühərrikə bağlı val ilə deyil, başqa üsulla hərəkətə gətirməkdir. Bu halda maqnit muftalı nasosdan istifadə etmək məqsədəuyğun olar. Digər həll yolu isə həm valın fırlanmasına imkan verən, həm də nasos korpusundan sızmanı minimuma endirən əlavə elementdən istifadə etməkdir. Məhz bu elementə val kipləşdiricisi deyirik.
Bu gün ən çox istifadə olunan kipləşdirici tipləri mexaniki kipləşdirici və yumşaq salnik kipləşdiricisidir. Hər iki tipin özünəməxsus üstünlükləri və çatışmazlıqları olsa da, sənaye istehsalının keyfiyyəti artdıqca mexaniki kipləşdiricinin istifadə payı da artır. Bunun səbəbi bir azdan hər iki kipləşdiricinin iş prinsipini izah etdikdə aydın olacaq.
Yumşaq salnik kipləşdiricisi
Yumşaq salnik kipləşdiricisini yuxarıda bəhs etdiyimiz val ilə korpus arasındakı boşluğu fiziki olaraq dolduraraq sızdırmazlığı təmin edən element kimi təsvir etmək olar. Yumşaq salnik kipləşdiriciləri valın üzərinə “və ya valı aşınmadan qorumaq üçün valın üzərinə taxılan oymaq (vtulka) üzərinə” müxtəlif sayda cərgələrlə sarınır. Bu sayədə həm sızdırmazlıq təmin edilir, həm də valın fırlanmasına imkan verilir. Lakin unutmaq olmaz ki, yumşaq salnik kipləşdiriciləri heç vaxt tam sızdırmazlıq təmin etmir, hətta bu, arzuolunan da deyil. Çünki daim yaranan sürtünmə qüvvəsi nəticəsində kipləşdiricilər qızır və səth sürtünməsi artır. Buna görə də kipləşdiricinin üzərində daim maye olmalıdır ki, həm kipləşdirici soyusun, həm də sürtünmə qismən də olsa azalsın. Bu sızmanın miqdarı nəzəri olaraq dəqiqədə 1-2 damla göstərilsə də, sahədə aparılan müşahidələr bu rəqəmin ən yaxşı sistemlərdə belə dəqiqədə 5-10 damla olduğunu göstərmişdir. Bu sızma miqdarı nasosun üzərində yerləşən salnik sıxıcı elementi ilə tənzimlənir.
Mexaniki kipləşdirici
Mexaniki kipləşdiricilər də eyni məqsədlə istifadə olunur, lakin iş sistemi olduqca fərqlidir. Mexaniki kipləşdiricilər iki hissədən ibarətdir: sabit və hərəkətli elementlər. Sabit element nasosun üzərinə quraşdırılır və hərəkət etmir. Hərəkətli element isə valın və ya valın üzərinə taxılan oymağın (vtulkanın) üzərinə quraşdırılır və valla sinxron fırlanır.
Mexaniki kipləşdiricinin iş sistemi isə belədir: maye nasosun içindən keçərkən korpus tərəfindəki (yüksək təzyiq zonasındakı) sabit element mayenin təzyiqi nəticəsində mühərrik tərəfindəki hərəkətli elementə doğru itələnir. Hərəkətli tərəfdə yerləşən yay bu hərəkətə imkan verir və hərəkətli kipləşdirici səthini dəstəkləyir. Beləliklə, hərəkətli və sabit elementlərin səthləri demək olar ki, bir-birinə yapışır. Lakin bir tərəf daim fırlandığı, digər tərəf isə daim sabit qaldığı üçün bu səthlər bir-birinə tamamilə yapışarsa, qısa müddətdə sürtünmə nəticəsində səthlər aşınar və ya sınar, kipləşdirici öz funksiyasını yerinə yetirə bilməz. Buna görə də sabit və hərəkətli elementlərin səthləri arasında olduqca kiçik bir boşluq yaranır. Bu boşluq təxminən 0,0008 mm ölçüdədir. Yaranan boşluğu nasosun vurduğu maye doldurur və iki səth arasında çox nazik təbəqə (film) əmələ gətirir.
Mexaniki kipləşdiricinin iş prinsipi ilə bağlı çoxlu sayda məqalə, video və animasiya olduğundan biz mövzunu qısaca ümumiləşdirdik. İş prinsipini ətraflı öyrənmək və ya sual vermək istəsəniz, bizimlə əlaqə saxlaya bilərsiniz.
Yumşaq salnik kipləşdiricisi, yoxsa mexaniki kipləşdirici?
Hər iki kipləşdirici tipinin özünəməxsus üstünlükləri və çatışmazlıqları var. Kipləşdirici seçimində nəzərə alınmalı olan əsas məsələ sistemin və müəssisənin ehtiyaclarıdır. Məsələn, bahalı maye ötürülürsə, sızmanı sıfıra endirmək üçün mexaniki kipləşdiricidən istifadə etmək məqsədəuyğun olar. Eyni şəkildə, vurulan maye insan və ətraf mühit üçün risk yaradırsa və buna görə də sıfır sızma tələb olunursa, mexaniki kipləşdirici ən düzgün seçimdir. Lakin nasosa düşən yüklərin böyük olduğu və ya nasosun oturduğu özüldə tez-tez kiçik miqyaslı yerdəyişmələrin baş verdiyi mühitdə yumşaq salnik kipləşdiricisi oxboyu yerdəyişməni daha yaxşı tolerantlıqla qəbul etdiyindən onun istifadəsi daha məqsədəuyğun olar.
| Mexaniki kipləşdirici | Yumşaq salnik kipləşdiricisi | |
| Üstünlüklər (+) |
||
| 100%-ə yaxın sızdırmazlıq təmin edir | Qiymət üstünlüyü | |
| Çox texniki xidmət tələb etmir | Montaj asanlığı | |
| Uzun xidmət müddəti | Oxboyu yerdəyişməyə yüksək tolerantlıq | |
| Çatışmazlıqlar (-) |
||
| Qiymətləri yüksəkdir | Çox texniki xidmət tələb edir | |
| Montajı daha çətindir. | 100% sızdırmazlıq təmin edə bilmir | |
| Oxboyu yerdəyişməyə tolerantlıq çox azdır. | Vala və ya oymağa (vtulkaya) qısa müddətdə zərər verir | |
Yuxarıda mexaniki və yumşaq salnik kipləşdirici tiplərinin müsbət və mənfi cəhətləri qısaca ümumiləşdirilmişdir. Lakin unutmaq lazım deyil ki, bu məsələdə ən düzgün seçimi nasos istehsalçıları edəcək. Çünki kipləşdirici tipi mayeni, nasosun yerləşdiyi sistemi və nasosun öz konstruksiyasını nəzərə almaqla seçilməli olan bir elementdir. Eyni zamanda nasos istehsalçıları seçim tələb olunan sahə və mühit şəraitinə çox güman ki, bələddir və bu sistemlərdə işləyən nasosları var. Buna görə də təcrübəyə əsaslanaraq ən uyğun kipləşdiricini təklif edəcəklər.
